VIWAKILISHI

      2 Comments on VIWAKILISHI

VIWAKILISHI

Viwakilishi ni maneno yanayotumika badala ya nomino(vibadala vya nomino). Nomino husika huwa haitajwi katika sentensi. Kwa mfano, yule ni mtunzi mbuji wa mashairi.

AINA ZA VIWAKILISHI 

1.VIWAKILISHI NAFSI: Hivi ni viwakilishi vinavyosimamia viumbe vyenye uhai na hutokea ima katika nafsi ya kwanza, nafsi ya pili au nafsi ya tatu. Kwa mfano:

  • Mimi ni mwanafunzi katika chuo kikuu cha Masinde Muliro
  • Wewe ni mama bora.
  • Yeye ni ghulamu mtanashati.

Kuna aina mbili kuu ya viwakilishi vya nafsi.

1.Viwakilishi nafsi huru: Hivi ni viwakilishi visivyohitaji kuongezewa viambishi vyovyote ili kujikamilisha. Navyo ni; mimi,  sisi, wewe, nyinyi, yeye, wao.

2.Viwakilishi nafsi viambata (vitegemezi):  Hivi ni viwakilishi vinavyotokea kama viambishi. Si maneno huru. Kwa mfano;

  • Nilikula chapati tamu sana .
  • Anatarajiwa kufika leo.

2. VIWAKILISHI VYA NGELI: Hivi ni viwakilishi vinavyoonyesha kuwa nomino inayohusika imo katika ngeli flani. Kwa mfano:

  • Kilichopikwa ni chetu sote.
  • Yatafungwa jioni.

3.VIWAKILISHI VYA SIFA: Haya ni maneno ya sifa yanayosimamia nomino. Kwa mfano, Wakubwa wasubiri wadogo wale.

4.VIWAKILISHI VYA A-UNGANIFU: Viwakilishi hivi hushirikisha majina mawili yenye uhusiano na hujengwa kwa kutumia A-unganifu. Kwa mfano, Wa zizini atachinjwa kesho.

5.VIWAKILISHI VYA PEKEE: Haya ni maneno yalioundwa kutokana na mzizi  ‘-ingine’, ‘-ote’, ‘-o-ote’, ‘-enyewe’ na ‘-enye’ na kutumika kama viwakilishi. Kwa mfano:

  • Lolote linakubalika.
  • Wenyewe waliingia nyumbani.
  • Mwenye kipaji cha kutunga mashairi amezawadiwa.

6. VIWAKILISHI VIREJESHI: Viwakilishi vinavyoundwa kutokana na kiambishi ‘o-rejeshi‘ au amba-. Kwa mfano:

  • Wanaokula ni wanangu
  • Nguo ambayo ulinipa ilinitosha sawa sawa.

7. VIWAKILISHI VISISITIZI: Hivi ni viwakilishi vinavyotumika kusisitiza nomino ambayo yenyewe haitajwi katika sentensi. Kwa mfano,  Mwalimu anatumia Kiki hiki. 

8.VIWAKILISHI VIMILIKISHI: Hivi ni viwakilishi vinavyoonyesha umilikaji. Kwa mfano,  Chake kimepotea.

9. VIWAKILISHI VIULIZI: Viwakilishi hivi hutumika katika swali. Kwa mfano,  Nani ameenda sokoni?

10. VIWAKILISHI VYA IDADI: Hivi ni viwakilishi vinavyoonyesha idadi. Kwa mfano, Vinne vinatosha.

11.VIWAKILISHI VIONYESHI(VIASHIRIA): Hivi ni viwakilishi vinavyoashiria kitu kinachozungumziwa. Kwa mfano,  Yule alinisaidia sana.

MAREJELEO 

  1. Kimani Njogu na Dorothy K. Nganje, kiswahili kwa vyuo vya ualimu: Jomo Kenyatta Foundation 2006.
  2. Kimani Njogu, Alice Mwihaki na Aswani Buliba, Sarufi ya kiswahili: uchanganuzi na matumizi: Jomo Kenyatta Foundation 2006.
  3.  G. Waihiga na K.W. Wamitila, chemichemi za kiswahili kidato cha pili 2003

2 thoughts on “VIWAKILISHI

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *